środa, 15 luty 2017

Interpelacja w sprawie nawoływania do dyskryminacji studentów z zespołem Aspergera

Do ministra nauki i szkolnictwa wyższego.

Szanowny Panie Ministrze,

w publicystycznym dodatku „Rzeczpospolitej” ukazał się tekst profesora z Uniwersytetu w Białymstoku, w którym wezwał do "ograniczonej dyskryminacji" osób "niezrównoważonych psychicznie" w szkołach wyższych i odsiewania ich podczas egzaminów wstępnych.

Tekst ma formę felietonu opisującego problemy wymyślonego wykładowcy Zdzisia z Uniwersytetu w Popielnie, który narzeka na studenta "wariata" z zespołem Aspergera.

Po interwencji studentów profesora Piotra Nowaka okazało się, że w tekście mowa o prawdziwym studencie Nowaka. W Białymstoku wszyscy wiedzą, kim jest chłopak opisany w tekście. Jak informują studenci profesora oraz koledzy opisanego chłopaka z zespołem Aspergera, wykładowca otwarcie dyskryminuje go podczas swoich zajęć. Swoją publikacją oraz swoim zachowaniem podczas zajęć, profesor Uniwersytetu w Białymstoku wyrządza krzywdę studentowi z zespołem Aspergera.

Oburzająca jest już sama propozycja dyskusji na temat segregacji studentów. Równie niedopuszczalne jest dyskryminowanie i stygmatyzacja studenta z zespołem Aspergera.

Wśród osób z zespołem Aspergera, także w Polsce, są naukowcy, wykładowcy akademiccy, lekarze, inżynierowie, osoby wszelkich profesji, nierzadko pełniące ważne i użyteczne społecznie funkcje. Do swoich sukcesów zawodowych i życiowych dochodzili wysiłkiem własnym, czasem ze wsparciem najbliższych osób.

Nazywanie osób z zespołem Aspergera chorymi psychicznie, niezrównoważonymi i niepoczytalnymi godzi w zwyczajną, ludzką przyzwoitość.

Panie Ministrze,

jakie działania planuje podjąć Pan Minister, by zapobiec takim zachowaniom? Czy postępowanie wykładowcy, które jest dyskryminujące i jawnie stygmatyzujące wobec studenta z zespołem Aspergera, będzie przez resort i służby podległe Panu Ministrowi sprawdzone?

Zgłaszający: Monika Wielichowska

 

Odpowiedź na interpelację w sprawie nawoływania do dyskryminacji studentów z zespołem Aspergera

Jednym z autonomicznych uprawnień uczelni jest prawo do ustalania warunków przyjęć na studia. Uczelnia może kształtować warunki przyjęć na studia, ale może to czynić z zachowaniem zasad określonych w ustawie. Zgodnie z art. 169 ust. 2 ustawy z dnia 27 lipca 2005 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym (Dz. U. z 2016 r. poz. 1842, z późn. zm.), dalej: „ustawa”, warunki, tryb oraz termin rozpoczęcia i zakończenia rekrutacji, w tym prowadzonej w drodze elektronicznej, dla poszczególnych kierunków studiów ustala senat uczelni w drodze uchwały, którą podaje się do wiadomości publicznej nie później niż do dnia 31 maja roku poprzedzającego rok akademicki, którego uchwała dotyczy. Swobodę uczelni w ustanawianiu warunków rekrutacji można rozumieć jedynie jako wskazanie, jakie wyniki egzaminu maturalnego będą stanowiły podstawę przyjęcia na studia (konkurs świadectw dojrzałości lub ustalenie, że wstęp na studia jest wolny) – nie jest to jednak przyzwolenie na zaostrzenie lub złagodzenie reguł określonych w ustawie.

Żaden przepis prawa, a w szczególności ustawy – Prawo o szkolnictwie wyższym nie daje podstawy do odmowy przyjęcia na studia kandydata wyłącznie z tej przyczyny, że jest on osobą niepełnosprawną. Uczelnie mogą natomiast wymagać od kandydatów na studia – a w trakcie nauki również od studentów i doktorantów – wykonywania określonych badań lekarskich. Zgodnie z przepisami rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 26 sierpnia 2014 r. w sprawie badań lekarskich kandydatów do szkół ponadgimnazjalnych lub wyższych i na kwalifikacyjne kursy zawodowe, uczniów tych szkół, studentów, słuchaczy kwalifikacyjnych kursów zawodowych oraz uczestników studiów doktoranckich (Dz. U. poz. 1144) badania lekarskie, mające na celu ocenę możliwości podjęcia kształcenia ze względu na stan zdrowia, odnoszą się tylko do tych kierunków studiów, których program nauczania wskazywałby na występowanie czynników szkodliwych, uciążliwych i niebezpiecznych dla zdrowia studentów. W przypadku podjęcia przez Władze Uczelni decyzji o występowaniu takich czynników w trakcie nauki, konieczne jest kierowanie na badania lekarskie. Badania te są wykonywane regularnie przez lekarza posiadającego uprawnienia wynikające z przepisów o służbie medycyny pracy.

Takie uregulowanie kwestii rekrutacji na studia znajduje merytoryczne uzasadnienie w obowiązku zapewnienia w uczelni warunków bezpieczeństwa pracy i nauki, a także pozwala na określenie wymogów (stanu zdrowia), jakie muszą spełniać kandydaci na studia ze względu na specyfikę konkretnych kierunków studiów prowadzonych przez uczelnie.

W przypadku podjęcia studiów przez osobę z pewną niepełnosprawnością, do wyłącznej kompetencji dziekana pozostaje uznanie, czy osoba taka może ubiegać się o indywidualną organizację studiów, albo inną pomoc w odbywaniu studiów określoną w przepisach wewnętrznych uczelni. Należy bowiem zaznaczyć, że zgodnie z art. 13 ust. 1 pkt 9 ustawy – Prawo o szkolnictwie wyższym do zadań uczelni należy, między innymi, stwarzanie osobom niepełnosprawnym warunków do pełnego udziału w procesie kształcenia. Ponadto zgodnie z § 2 rozporządzenia Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 25 września 2014 r. w sprawie warunków, jakim muszą odpowiadać postanowienia regulaminu studiów w uczelniach (Dz. U. poz. 1302) regulamin studiów określa sposób dostosowania organizacji i właściwej realizacji procesu dydaktycznego do szczególnych potrzeb studentów będących osobami niepełnosprawnymi, w tym dostosowania warunków odbywania studiów do rodzaju niepełnosprawności.

Niemniej, co należy podkreślić, zgodnie z orzecznictwem sądów, indywidualne sprawy studentów związane z tokiem studiów są rozpatrywane w ramach stosunku zakładowego student-uczelnia. Każdego studenta, który dobrowolnie podjął studia w uczelni, wiążą przepisy zawarte w aktach normatywnych wewnątrzuczelnianych, ponieważ jego wniosek o przyjęcie jest równocześnie wyrażeniem zgody na poddanie się reżimowi prawnemu obowiązującemu w danej jednostce. Do tego reżimu zaliczyć należy respektowanie i poszanowanie praw innych studentów.

Zgodnie z art. 189 ustawy każdy student, w tym również student niepełnosprawny, jest obowiązany postępować zgodnie z rotą składanego ślubowania i regulaminem studiów. Rektor, powziąwszy informację o naruszeniu przez studenta przepisów obowiązujących na uczelni lub o postępowaniu uchybiającym godności studenta, może podjąć jeden z trzech trybów postępowania: 1) przekazać sprawę rzecznikowi dyscyplinarnemu ds. studentów, celem wszczęcia postępowania wyjaśniającego, 2) przekazać sprawę do sądu koleżeńskiego, 3) samodzielnie rozpatrzyć sprawę i wymierzyć obwinionemu karę upomnienia.

Odnosząc się do stwierdzeń Pani Poseł dotyczących dyskryminacji, pragnę wskazać, że jeżeli za „dyskryminację” przyjmiemy nierówne traktowanie, to trudno w omawianej sprawie doszukać się przykładów takiego traktowania przez organy uczelni. W opisanej przez Panią Poseł sytuacji, jak wynika zarówno z dostępnego na stronach internetowych uczelni „Stanowiska Rektora Uniwersytetu w Białymstoku ws. tekstu autorstwa dr hab. Piotra Nowaka”, jak i relacji medialnych, niewątpliwie doszło do przedstawienia prywatnej opinii jednego z pracowników – nauczycieli akademickich tej uczelni na temat studentów z pewnymi niepełnosprawnościami. Jednocześnie do ministerstwa nie dotarły sygnały, aby jakikolwiek student tejże uczelni był traktowany w sposób odmienny w stosunku do innych studentów, w szczególności ze względu na niepełnosprawność, co jak się wydaje potwierdza, że sytuacja ta była zdarzeniem jednostkowym, z którym nie utożsamia się środowisko akademickie tej uczelni.

Niemniej, wobec publicznego wyrażenia opisywanych przez Panią Poseł Wielichowską opinii, a także jednoznacznego stanowiska Władz uczelni, Rektor ma możliwość przeanalizowania zaistniałej sytuacji pod kątem oceny, czy wyrażona opinia nie stanowi czynu uchybiającego obowiązkom lub godności zawodu nauczyciela akademickiego. Należy bowiem zaznaczyć, że nauczyciel akademicki podlega odpowiedzialności dyscyplinarnej określonej w Rozdziale 4 „Odpowiedzialność dyscyplinarna nauczycieli akademickich” – Dziale III „Pracownicy uczelni” ustawy – Prawo o szkolnictwie wyższym. Po powzięciu przez Rektora informacji o popełnieniu przez nauczyciela akademickiego czynu mającego znamiona przewinienia dyscyplinarnego poleca on rzecznikowi dyscyplinarnemu uczelni przeprowadzenie postępowania wyjaśniającego, a następnie, po potwierdzeniu stawianych zarzutów, na wniosek rzecznika może być wszczęte postępowanie dyscyplinarne. Zgodnie z art. 143 ust. 3 i 4 orzekające w tego rodzaju sprawach komisje dyscyplinarne są niezawisłe w zakresie orzekania, jak również rozstrzygają samodzielnie wszelkie zagadnienia faktyczne oraz prawne i nie są związane rozstrzygnięciami innych organów stosujących prawo - z wyjątkiem prawomocnego wyroku sądu oraz opinii komisji do spraw etyki w nauce (art. 144a).

Z uwagi na autonomię szkół wyższych, organy uczelni nie są organizacyjnie ani też służbowo podporządkowane żadnemu organowi administracji publicznej. Minister sprawuje nadzór nad uczelniami, który ma charakter wyłącznie nadzoru prawnego, czyli dotyczy badania zgodności działań organów uczelni z przepisami ustawy i jej statutu, lecz jedynie w sprawach przewidzianych w ustawach – art. 4 ust. 5 ustawy). Minister nie posiada umocowania do podejmowania interwencji w postępowaniach wyjaśniających i dyscyplinarnych toczących się w uczelniach zarówno wobec studentów i doktorantów, jak i nauczycieli akademickich, ani też nakazywania Rektorowi wszczęcia postępowania dyscyplinarnego.

Należy jeszcze raz zauważyć, że Pan dr hab. Robert Ciborowski, przedstawił stanowisko Rektora Uniwersytetu w Białymstoku w omawianej sprawie na stronie internetowej uczelni. W stanowisku tym zawarto stanowcze oświadczenie, że „wyrażone przez autora (tj. dr hab. Piotra Nowaka) poglądy i opinie na temat kształcenia osób niepełnosprawnych, ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi, są jego indywidualnymi, prywatnymi ocenami, z którymi władze Uniwersytetu w Białymstoku absolutnie się nie utożsamiają i nie zgadzają”. Ponadto, rektor podnosi, że uczelnia stara się „zapewnić studiującym osobom z niepełnosprawnościami możliwie najlepsze warunki i oferuje im zindywidualizowane wsparcie, dzięki czemu stają się aktywnymi uczestnikami społeczności akademickiej, a wielu z nich odnosi znaczące sukcesy naukowe”.

Mając na względzie powyższe, trudno uznać działania władz Uniwersytetu w Białymstoku za niezgodne z przepisami prawa i statutem uczelni. W związku z powyższym, w ocenie ministerstwa, brak jest podstaw do wszczęcia postępowania nadzorczego w trybie określonym w ustawie w odniesieniu do przedstawionej przez Panią Poseł Wielichowską sprawy.

Pragnę podkreślić, że ministerstwo stara się wychodzić naprzeciw oczekiwaniom i problemom partycypacji osób z niepełnosprawnościami w kształceniu na poziomie wyższym. Każdy sygnał dotyczący możliwości nierównego traktowania kandydatów na studia lub studentów i doktorantów jest wyjaśniany z władzami uczelni. Efektem tego jest fakt, że liczba sygnałów o problemach i nieprawidłowościach w odbywaniu studiów przez osoby z niepełnosprawnościami z roku na rok zdecydowanie maleje.

Odpowiadający: sekretarz stanu w Ministerstwie Nauki i Szkolnictwa Wyższego Aleksander Bobko