wtorek, 07 czerwiec 2016

Interpelacja nr 1965 i odpowiedź w sprawie pilnej potrzeby ustanowienia instytucji koronera

Do prezesa Rady Ministrów.

Śmierć zdarza się codziennie. Z uwagi na powagę tego wydarzenia oczywistą potrzebą bliskich zmarłego oraz całego społeczeństwa jest szybkie i niepodważalne stwierdzenie zgonu. Polska od dziesięcioleci podejmuje działania na rzecz wzmacniania praw wynikających z przyrodzonej ludzkiej godności. Pomimo tego, do chwili obecnej, w polskim systemie prawnym brak jest przepisów dostatecznie szczegółowo określających procedurę stwierdzenia zgonu oraz pieczy nad zwłokami.

Problemy ze stwierdzeniem zgonu zachodzą bez względu na miejsce, w którym do niego doszło. Gdy śmierć jest konsekwencją wypadku drogowego jedynym uprawnionym do jej orzeczenia jest lekarz pogotowia ratunkowego. W praktyce jednak, nader często do zdarzenia drogowego zadysponowany zostaje zespół złożony wyłącznie z ratowników medycznych, którzy nie posiadają prawa do stwierdzenia zgonu. Efektem tego są powtarzające się sytuacje „odwożenia” na miejsce wypadku ciał osób poszkodowanych, które zmarły w karetce pogotowia w drodze do szpitala. Dzieje się tak, ponieważ zespół ratownictwa medycznego złożony z samych ratowników medycznych komunikując lekarzowi pogotowia ratunkowego o wiadomych mu ofiarach śmiertelnych wypadku, wymusza na nim jego przyjazd i legalne stwierdzenie zgonu. W wyniku zaistnienia opisanego zjawiska nieraz zdarzyło się, że ciało zmarłego pozostawało w miejscu publicznym przez wiele godzin.

Problem ze stwierdzeniem zgonu pojawia się również wtedy, gdy oczywista śmierć nastąpiła w domu. Dyspozytor w takich przypadkach najczęściej odmawia przyjazdu lekarza pogotowia ratunkowego na wezwanie, zaś lekarz rodzinny, który mógłby go „wyręczyć”, z uwagi na weekend lub święto może pozostawać niedostępny. Brak karty zgonu nie może zostać zastąpiony innym dokumentem lub czynnością, a więc stanowi skuteczną przeszkodę w rozpoczęciu formalności związanych z organizacją pogrzebu. Rodzina doznaje zatem podwójnej przykrości, ponieważ rozpaczy z powodu utraty bliskiej osoby zaczyna towarzyszyć perfidne poczucie bezradności.

Problemy ze stwierdzeniem zgonu wiążą się również z przypadkami śmierci gwałtownej będącej wynikiem np. uduszenia lub zatrucia. Okoliczności zgonu kojarzone są wówczas z możliwością popełnienia przestępstwa, samobójstwa lub wystąpieniem nieszczęśliwego wypadku. Wówczas lekarz nierzadko zmuszony jest rozstrzygać o kwestiach stricte prawniczych, do czego przecież nie jest merytorycznie przygotowany. Zdarzają się również sytuacje odwrotne, w trakcie których organy ściągania podejmując czynności związane z ustalaniem przyczyn zgonu, zastępują służby medyczne. Aktualny stan prawny wymaga w tej sprawie doprecyzowania.

Kwestia legalnego stwierdzenia zgonu została określona w innych państwach na kilka sposobów. Najczęściej stosowanym rozwiązaniem jest ustanowienie instytucji koronera, którą wypełnia osoba posiadająca niezbędną wiedzę medyczną i prawniczą. Instytucja koronera z powodzeniem funkcjonuje w krajach anglosaskich: Anglii, Australii, Kanadzie, Nowej Zelandii i Stanach Zjednoczonych. W Szwecji chociażby kompetencje wspomnianego koronera wykonują lekarze sądowi oraz obducenci, działający w ramach Krajowej Rady Medycyny Sądowej.

Uprawnienia koronerów w krajach wysoko rozwiniętych zostały zakrojone bardzo szeroko. Dla przykładu koroner w Australii nie tylko ma obowiązek stwierdzić zgon, ale również zidentyfikować każdą osobę, która przyczyniła się do śmierci. Co więcej, ma on prawo do formułowania opinii oraz zaleceń do prokuratora generalnego w sprawach zdrowia i bezpieczeństwa publicznego. W wielu porządkach prawnych koroner może wnioskować o przeprowadzenie śledztwa w sprawie zgonu, może zarządzić lub odmówić wykonanie: pochówku, autopsji, kremacji, ekshumacji lub transportu zwłok oraz przeszczepów narządów lub części ciała zmarłego. Nierzadko koroner jest zobowiązany do zbadania przyczyn śmierci będącej wynikiem: wypadku komunikacyjnego, operacji chirurgicznej, ciąży, samobójstwa, przedawkowania leków bądź narkotyków, zatrucia alkoholem oraz niejasnych okoliczności.

Pragnę zauważyć, że problemy dotyczące stwierdzenia zgonu zostały już rozwiązane w Polsce na poziomie powiatów. Nieliczni starostowie oraz prezydenci miast na prawach powiatu odważyli się wyposażyć lekarzy w kompetencje koronera w oparciu o środki samorządu. Tym sposobem z ewidentną luką w prawie poradzono sobie m.in. w Będzinie, Łodzi, Opolu czy Piotrkowie Trybunalskim. W przypadku ostatniej miejscowości, Urząd Miasta podpisał stosowne umowy z piątką lekarzy, z którymi bezpośredni kontakt utrzymują policja i straż miejska. Lokalne inicjatywy dowodzą więc, że problem może być w prosty sposób rozwiązany, aczkolwiek w żadnym razie nie usprawiedliwiają braku klarownych przepisów w randze ustawy.

Apelując o rozpoczęcie pilnych prac legislacyjnych w powyższym temacie uprzejmie proszę o ustosunkowanie się do treści mojej interpelacji oraz wyczerpującą odpowiedź na pytanie: Czy Rada Ministrów planuje w bieżącej VIII kadencji Sejmu wprowadzić do polskiego porządku prawnego instytucję koronera? Jeśli tak to kiedy i w jakiej formule?

Zważywszy natomiast na złożony w moim biurze poselskim wniosek rodziny, o podjęcie interwencji i pomoc w rozwiązaniu kłopotów towarzyszących sprowadzeniu ciała bliskiej osoby spoza granicy Polski, proszę o udzielenie odpowiedzi na pytanie: Czy Rada Ministrów, działając poprzez podległe jej służby, odnotowuje przypadki przedłużania postępowań przez uprawnione organy innych państw, w sprawie udzielenia zgody na transport ciała polskich obywateli do Rzeczypospolitej?

Zgłaszający: Lidia Gądek

 

Odpowiedź na interpelację nr 1965 w sprawie pilnej potrzeby ustanowienia instytucji koronera

Uprzejmie informuję, że z uwagi na zmieniające się przepisy dotyczące zasad funkcjonowania opieki zdrowotnej oraz fakt, iż dotychczasowe brzmienie przepisów ustawy z dnia 31 stycznia 1959 r. o cmentarzach i chowaniu zmarłych (Dz. U. z 2015 r. poz. 2126), zwana dalej „ustawą” oraz jej aktów wykonawczych budzi rozliczne wątpliwości interpretacyjne, podnoszone przez Panią Poseł kwestie wymagają doprecyzowania oraz dostosowania do aktualnej sytuacji prawnej, tak aby zapewnić im przejrzystość i kompatybilność z innymi przepisami regulującymi omawiane sprawy.

Dlatego też Ministerstwo Zdrowia przewiduje zweryfikowanie istniejących zasad stwierdzania zgonu, związanej z tym organizacji systemu ochrony zdrowia, z uwzględnieniem sposobu finansowania osób wykonujących czynności związane ze stwierdzeniem zgonu i wystawieniem karty zgonu. Kwestie dotyczące stwierdzania zgonów oraz zawodu koronera zostaną uregulowane w nowej ustawie, regulującej całokształt spraw związanych ze wskazanymi powyżej zagadnieniami, nad którą prace Ministerstwo Zdrowia będzie prowadziło w bieżącym roku.

Odnosząc się zaś do przypadków przedłużania przez organy innych państw postępowań dotyczących udzielania zgody na transport ciała polskich obywateli do RP, należy wskazać, ww. kwestie pozostają poza zakresem kompetencji resortu zdrowia.

Jednakże, po uzyskaniu informacji z Ministerstwa Spraw Zagranicznych, pragnę poinformować, że w ostatnim okresie polskie placówki konsularne na terenie Ameryki Północnej i Południowej, Afryki, Azji i Australii nie odnotowały przypadków związanych z przedłużaniem przez organy państw obcych procedur związanych z transportem zwłok obywateli polskich do kraju.

Tym niemniej, należy mieć na uwadze, że termin sprowadzenia zwłok lub szczątków obywateli polskich do kraju uzależniony jest od konkretnych okoliczności dotyczących przyczyn zgonu i związanych z tym określonych – wszczętych przez władze obcego państwa – procedur postępowania. W szczególności dotyczy to przypadków zgonów z przyczyn nienaturalnych, kiedy istnieje domniemanie popełnienia przestępstwa -wówczas kompetentne organy wymiaru sprawiedliwości władz miejscowych wszczynają postępowanie wyjaśniające, które skutkować mogą przedłużeniem terminu przygotowania i wydania zwłok. Ponadto, w sytuacji, kiedy zgon nastąpił z powodu choroby zakaźnej może dojść do sytuacji, w której nie będzie możliwe sprowadzenie zwłok do kraju, zarówno z uwagi na przepisy obowiązujące w RP, jak i w danym państwie.

Należy zauważyć, że w Europie zdarzają się pojedyncze przypadki przedłużania postępowań urzędów miejscowych w sprawach dotyczących udzielania zgody, czy też wydawania dokumentów na transport zwłok lub szczątków obywateli polskich do kraju. Najczęstszym powodem tych opóźnień jest żądanie dodatkowej dokumentacji, zaświadczeń lub nieposiadanie właściwych dokumentów przez firmy pogrzebowe, jak również prowadzenie postępowania wyjaśniającego przyczynę lub okoliczności zgonu, w tym przeprowadzenie obdukcji lub żądanie przeprowadzenia kolejnej przez niezależnego patologa. Przyczyną opóźnień jest także konieczność przeprowadzenia identyfikacji zwłok oraz błędy w zapisie danych osobowych w aktach zgonu. Warto wskazać, ze od pewnego czasu, mając na celu przyspieszenie i uproszczenie formalności związanych z transportem ciała za granicę, belgijskie służby umożliwiły uzyskiwanie tzw. laisser-passer mortuaire przez internet. Obecnie ta procedura zajmuje od kilku do kilkunastu minut.

Niezależnie od powyższego, mając na uwadze problematykę sprowadzania ciała bliskiej osoby spoza granicy RP, uprzejmie informuje, że zagadnienia przewozu zwłok i szczątków reguluje zarówno ustawa, jak i wydane na jej podstawie rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 27 grudnia 2007 r. w sprawie wydawania pozwoleń i zaświadczeń na przewóz zwłok i szczątków ludzkich (Dz. U. poz. 1866).

Zgodnie z art. 10 ust. 1 ustawy prawo do pochowania zwłok ludzkich posiada m. in. najbliższa pozostała rodzina osoby zmarłej tj. pozostały małżonek(ka), krewni zstępni, krewni wstępni, krewni boczni do 4 stopnia pokrewieństwa oraz powinowaci w linii prostej do 1 stopnia.

Natomiast zgodnie z art. 14 ustawy, przewóz zwłok i szczątków:

  1. koleją, samolotami i statkami w granicach RP;
  2. poza granice Rzeczypospolitej Polskiej, w przypadku, gdy zgon nastąpił na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej,

może nastąpić po uzyskaniu pozwolenia właściwego państwowego powiatowego inspektora sanitarnego.

W przypadku przewożenia zwłok i szczątków poza granice Rzeczypospolitej Polskiej ww. pozwolenie wydaje się po uprzednim przedłożeniu wymaganych dokumentów właściwej władzy państwa, na którego terytorium mają być one pochowane, jak również państw, przez których terytorium mają one być przewożone, stwierdzających brak przeszkód do pochowania lub wwiezienia zwłok lub szczątków na terytorium danego państwa. Przewóz zwłok i szczątków przez terytorium Rzeczypospolitej Polskiej może nastąpić po uzyskaniu zaświadczenia wydanego przez polskiego konsula w państwie, z którego przewóz ma nastąpić, stwierdzającego brak przeszkód do wwiezienia zwłok i szczątków na terytorium innego państwa.

Z kolei na podstawie § 2 ust. 1 rozporządzenia w sprawie wydawania pozwoleń i zaświadczeń na przewóz zwłok i szczątków ludzkich, wniosek osoby uprawnionej, o której mowa w art. 10 ust. 1 ustawy, o wydanie pozwoleń i zaświadczeń zawiera następujące dane:

  1. nazwisko, imię lub imiona, nazwisko rodowe, datę i miejsce urodzenia i ostatnie miejsce zamieszkania osoby zmarłej;
  2. datę i miejsce zgonu;
  3. miejsce, z którego zwłoki albo szczątki ludzkie zostaną przewiezione;
  4. miejsce pochówku;
  5. środek transportu, którym zostaną przewiezione zwłoki albo szczątki ludzkie;
  6. nazwisko, imię lub imiona, adres zamieszkania wnioskodawcy oraz numer i serię dokumentu tożsamości.

Należy zaznaczyć, że w przypadku nieokreślenia przyczyny zgonu w akcie zgonu lub innym dokumencie urzędowym stwierdzającym zgon do wniosku dołącza się dokument urzędowy stwierdzający wykluczenie jako przyczyny zgonu choroby zakaźnej, o której mowa w rozporządzeniu Ministra Zdrowia z dnia 6 grudnia 2001 r. w sprawie wykazu chorób zakaźnych, w przypadku których stwierdzenie zgonu wymaga szczególnego postępowania ze zwłokami osób zmarłych na te choroby (Dz. U. poz. 1742).

Wyżej wskazane rozporządzenie ustala wykaz chorób zakaźnych, w przypadku których stwierdzenie zgonu powoduje obowiązek natychmiastowego usunięcia z mieszkania zwłok osób zmarłych na te choroby i pochowania na najbliższych cmentarzu w ciągu 24 godzin od chwili zgonu. Do ww. chorób należą: cholera, dur wysypkowy i inne riketsjozy, dżuma, gorączka powrotna, nagminne porażenie dziecięce, nosacizna, trąd, wąglik, wścieklizna, żółta gorączka i inne wirusowe gorączki krwotoczne.

Ponadto, do wniosku o wydanie zaświadczenia, o którym mowa w art. 14 ust. 3 ustawy, dołącza się:

  1. dokument wydany przez właściwą władzę państwa, na którego terytorium zwłoki albo szczątki ludzkie mają być pochowane;
  2. akt zgonu lub inny dokument urzędowy stwierdzający zgon;
  3. dokument wydany przez właściwą władzę państwa, przez którego terytorium zwłoki albo szczątki ludzkie mają przewożone.

Stosownie zaś do art. 14. ust. 4 ustawy, na sprowadzenie zwłok i szczątków z zagranicy w celu ich pochowania należy uzyskać:

  1. pozwolenie starosty właściwego ze względu na miejsce, w którym zwłoki i szczątki mają być pochowane, wydawane w porozumieniu z właściwym państwowym powiatowym inspektorem sanitarnym;
  2. zaświadczenie polskiego konsula, wydawane po przedstawieniu pozwolenia, o którym mowa powyższej, stwierdzające, że zwłoki i szczątki mogą być sprowadzone na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.

Przedmiotowe dokumenty są wydawane na wniosek osób uprawnionych niezwłocznie, nie później jednak niż w terminie 3 dni od dnia złożenia wniosku o wydanie pozwolenia albo zaświadczenia. W przypadku wystąpienia zgonu na skutek choroby zakaźnej wymienionej w rozporządzeniu w sprawie wydawania pozwoleń i zaświadczeń na przewóz zwłok i szczątków ludzkich, pozwoleń, o których mowa w art. 14 ust. 1 i ust. 4 pkt 1 ustawy, nie wydaje się przed upływem 2 lat od dnia zgonu, zaś sam przewóz zwłok i szczątków odbywa się w warunkach zapewniających odpowiednie sanitarne i techniczne bezpieczeństwo przewozu.

Odpowiadający: podsekretarz stanu w Ministerstwie Zdrowia Marek Tombarkiewicz