środa, 17 styczeń 2018

Interpelacja nr 12401 w sprawie powtarzających się ataków na siedzibę Kampanii Przeciw Homofobii

Do ministra sprawiedliwości: 

Szanowny Panie Ministrze,

w ostatnich dniach doszło do ponownego ataku na siedzibę Kampanii Przeciw Homofobii. To już czwarty atak na siedzibę w ciągu ostatnich czternastu miesięcy.

Działacze praw człowieka stanowią ważną część społeczeństwa. Tymczasem pracownicy organizacji walczącej o prawa człowieka czują się zagrożeni. Są pewni, że ataki związane są bezpośrednio z profilem działalności organizacji. Adres siedziby Kampanii Przeciw Homofobii jest powszechnie znany, a w oknie widoczna jest tabliczka z nazwą organizacji.

Kampania Przeciw Homofobii oraz inne organizacje, które walczą o prawa człowieka, od lat apelują o konieczności nowelizacji kodeksu karnego, aby kwestie dotyczące orientacji seksualnej były brane pod uwagę jako przesłanki, na podstawie których popełniane są przestępstwa z nienawiści.

Jak wynika z raportu Kampanii Przeciw Homofobii zrealizowanego we współpracy z Centrum Badań nad Uprzedzeniami Uniwersytetu Warszawskiego, średnio 3 na 10 osób LGBT (lesbijki, geje, osoby biseksualne) w Polsce doświadczyło przemocy fizycznej lub psychicznej. Sytuacja wygląda jeszcze gorzej w przypadku osób transpłciowych, które doświadczają przemocy znacznie częściej (5 na 10 osób).

Brak stanowczych reakcji na wcześniejsze ataki, daje sprawcom sygnał, że bez konsekwencji mogą uderzać w organizacje działające na rzecz praw człowieka. Sprawcy zastraszający środowisko LGBT czują się bezkarni.

Panie Ministrze,

1. Jakie jest stanowisko Pana Ministra w tej sprawie i kiedy z tym stanowiskiem zapozna Pan Minister opinię publiczną?

2. Jakie działania podejmie resort Pana Ministra w sprawie ataków na siedzibę Kampanii Przeciw Homofobii?

3. Czy Pan Minister podejmie inicjatywę, w sprawie nowelizacji kodeksu karnego, aby kwestie dotyczące orientacji seksualnej były brane pod uwagę jako przesłanki, na podstawie których popełniane są przestępstwa z nienawiści?

4. Czy Pan Minister ma pomysł na to, jak zatrzymać falę homofobicznej agresji, która zalewa Polskę?

Z wyrazami szacunku

MONIKA WIELICHOWSKA 

Poseł na Sejm RP

 

Odpowiedź: 

Warszawa, 13-06-2017

Szanowna Pani Marszałek,

w odpowiedzi na interpelację nr 12401 Pani Poseł Moniki Wielichowskiej w sprawie powtarzających się ataków na siedzibę Kampanii Przeciw Homofobii, uprzejmie przedstawiam, co następuje.

Minister Sprawiedliwości negatywnie ocenia wszelkie agresywne i przestępcze zachowania motywowane przesłankami dyskryminacyjnymi, bez względu na kryterium mniejszościowe identyfikujące osobę pokrzywdzonego lub grupę osób pokrzywdzonych. 

Ministerstwo Sprawiedliwości nie jest organem, do którego zadań należy identyfikowanie i karanie osób podejrzewanych o popełnienie przestępstwa. Uprawnionym do prowadzenia postępowania przygotowawczego jest prokurator, Policja oraz w wypadkach przewidzianych w ustawie inne organy. 

Odnosząc się natomiast do zawartego w interpelacji pytania dotyczącego wprowadzenia kryterium orientacji seksualnej do znamion przestępstw z nienawiści, wskazać należy, że w ocenie Ministra Sprawiedliwości polskie prawo karne posiada odpowiednie instrumenty reakcji karnoprawnej na powyższe naganne zachowania. 

Istotą norm prawnych zawartych przykładowo w art. 119 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz. U. z 2016 r. poz. 1137, z późn. zm.), dalej „k.k.”, art. 256 § 1 k.k. i art. 257 k.k., nie jest penalizacja wszystkich zachowań dyskryminacyjnych, a tylko takich, które równocześnie zagrażają określonym dobrom ogólnospołecznym, czego wyrazem jest ujęcie ich w katalogu zamkniętym, obejmującym przynależność narodową, etniczną, rasową, wyznaniową bądź bezwyznaniowość. Przepis art. 119 § 1 k.k. został umieszczony w Rozdziale XVI Kodeksu karnego, grupującym przestępstwa przeciwko pokojowi i ludzkości oraz przestępstwa wojenne, zaś przepis art. 256 § 1 k.k. i art. 257 k.k. w Rozdziale XXXII Kodeksu karnego, obejmującym przestępstwa przeciwko porządkowi publicznemu. W odniesieniu zatem do stypizowanych przestępstw dyskryminacyjnych, wzmożony poziom ich penalizacji uzasadniony jest złożonym przedmiotem ochrony, który nie występuje w odniesieniu do tego samego rodzaju zachowań motywowanych innymi względami, jak choćby orientacją seksualną. 

Kodeks karny nie zawiera wprawdzie szczególnych typów przestępstw, do których znamion należałoby wskazane w interpelacji kryterium, z powodu którego realizowana jest czynność sprawcza, jednak nie oznacza to braku ochrony prawnokarnej przed tego typu działaniami o charakterze dyskryminacyjnym. Funkcja ochronna prawa karnego znajduje, wobec pokrzywdzonych takimi czynami, odzwierciedlenie w wielu przepisach o charakterze bardziej ogólnym, zawartych w rożnych rozdziałach części szczególnej Kodeksu karnego. Znaczna część zachowań polegających na popełnieniu czynu zabronionego z motywów dyskryminacyjnych stanowi przestępstwo w myśl polskiego porządku prawnego. Godność i cześć człowieka, jego wolność, nienaruszalność cielesna, zdrowie psychiczne i fizyczne stanowi przedmiot ochrony szeregu norm prawa karnego. Niezależnie zatem z jakich powodów, czy też w związku z jaką motywacją dobra te są naruszane, w razie realizacji znamion odpowiednich typów czynów zabronionych, aktualizuje się odpowiedzialność karna sprawcy naruszenia. Czyny naruszające cześć i dobre imię stanowią przestępstwa z art. 212 § 1 k.k. i art. 216 § 1 k.k., zachowania naruszające nietykalność cielesną – przestępstwo z art. 217 § 1 k.k., kierowanie gróźb karalnych – przestępstwo z art. 190 § 1 k.k., przemoc – przestępstwo z art. 191 § 1 k.k. Przepisy te zawierają karnoprawny zakaz stosowania przemocy, groźby bezprawnej, naruszania nietykalności cielesnej oraz znieważania każdej osoby, w każdym czasie, miejscu i w każdej sytuacji, bez względu na motywację sprawcy. Podstawę ścigania może także stanowić naruszenie innych przepisów chroniących określone dobro np. życie lub zdrowie. Przepis art. 255 k.k. wprowadza odpowiedzialność karną za publiczne nawoływanie do popełnienia przestępstwa oraz publiczne pochwalanie popełnienia przestępstwa. Zakres omawianej ochrony ulega poszerzeniu w wyniku stosowania przepisów części ogólnej Kodeksu karnego, a dotyczących form zjawiskowych przestępstwa. Ustawowe zagrożenie jest zróżnicowane w zależności od rodzaju bądź naruszonego dobra objętego ochroną. 

Jeżeli motywem popełnienia przestępstwa jest fakt przynależności pokrzywdzonego do grupy mniejszościowej, to już w obecnym stanie prawnym motywacja sprawcy jest uwzględniana w toku prowadzonego postępowania karnego. Zgodnie z zasadami wymiaru kary, określonymi w art. 53 § 2 k.k., przy odpowiedzialności sprawcy za popełnienie czynu zabronionego motyw jego działania (czyli czynnik intelektualny stanowiący rację działania, to co sprawca formułuje jako powód swojego działania), którym może być jedna z przyczyn dyskryminacyjnych, stanowi jedną z okoliczności uwzględnianych przez sąd przy wymierzaniu kary. Ponadto motywacja sprawcy jest wprost wymieniona w Kodeksie karnym jako jedna z przesłanek oceny karygodności czynu zabronionego w zakresie oceny stopnia społecznej szkodliwości czynu (art. 115 § 2 k.k.). Okoliczność ta, jako element strony podmiotowej czynu zabronionego, decyduje o społecznej szkodliwości czynu, czyli o jego ciężarze. Te regulacje prawne pokazują, że w obecnym stanie prawnym motywacja sprawcy przy realizacji znamion czynu zabronionego jest brana pod uwagę, zarówno przy określaniu ciężaru czynu zabronionego, jak i przy wymiarze kary. Nie budzi wątpliwości, że motywacja wynikająca z uprzedzeń sprawcy, winna być przy wymiarze kary brana pod uwagę jako okoliczność obciążająca. Motywacja zasługująca na szczególne potępienie (w rozumieniu powszechnym wyjątkowo naganna) w świetle obowiązujących przepisów wpływa na zaostrzenie odpowiedzialności karnej jako element znamion typu kwalifikowanego przestępstwa (np. w przypadku przestępstwa zabójstwa – art. 148 § 2 pkt 3 k.k.). Ponadto, zgodnie z art. 40 § 2 k.k. za przestępstwo popełnione w wyniku motywacji zasługującej na szczególne potępienie, istnieje możliwość społecznego napiętnowania sprawcy poprzez orzeczenie środka karnego w postaci pozbawienia praw publicznych. 

Brak jest jednocześnie szczególnego uzasadnienia aksjologicznego dla wprowadzenia surowszej odpowiedzialności karnej sprawcy, który dopuszcza się wskazanych przestępstw motywowanych przesłankami dyskryminacyjnymi, o których mowa w interpelacji. Ustawodawca wychodząc z założenia, że przyczyny dyskryminacyjne mogą być niezwykle zróżnicowane, nie poddaje wzmożonej, ale z natury rzeczy wyrywkowej, penalizacji zachowań podejmowanych ze względu na określoną motywację, ale zapewnia jednolitą ochronę dóbr prawnych, nie różnicując przyczyn dyskryminacyjnych (w tym również z powód innych przesłanek dyskryminacyjnych takich jak np. choroba psychiczna, bezdomność, uzależnienie). Przypisanie sprawcy odpowiedzialności za jedno z tych przestępstw, motywowane uprzedzeniami sprawcy, zawsze będzie wymagało dokonania przez sąd oceny konkretnego stanu faktyczne w kontekście realizacji znamion czynu zabronionego. Zgodnie z art. 32 ust. 2 Konstytucji nikt nie może być dyskryminowany w życiu politycznym, społecznym lub gospodarczym z jakiejkolwiek przyczyny, a zatem przepis ten nie tworzy enumeratywnie wymienionych kryteriów w zakresie tego zakazu. Przepis ten wprowadza ogólną formułę zakazu dyskryminacji z jakiegokolwiek powodu. 

W zakresie zwalczania dyskryminacji istnieją także podstawy na gruncie prawa cywilnego (art. 23 i 24 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, Dz. U. z 2017 r. poz. 459, z późn. zm.) oraz prawa pracy (art. 183a ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy, Dz. U. z 2016 r. poz. 1666, z późn. zm.).

Należy przypomnieć, że problematyka prawnokarnej ochrony grup narażonych na dyskryminację w kontekście ewentualnych zmian legislacyjnych była przedmiotem prac legislacyjnych w czasie VII Kadencji Sejmu w związku z poselskimi projektami ustaw o zmianie ustawy – Kodeks karny objętymi drukami sejmowymi nr 340, 1078 i 2357 oraz w obecnej Kadencji Sejmu w związku z poselskim projektem ustawy o zmianie ustawy – Kodeks karny objętym drukiem sejmowy nr 878. Prace legislacyjne nad poleskimi projektami objętymi drukami sejmowymi nr 340, 1078 i 2357 nie zostały zakończone przed upływem VII Kadencji Sejmu. Poselski projekt objęty drukiem sejmowym nr 878 został odrzucony w pierwszym czytaniu na posiedzeniu Sejmu w dniu 4 listopada 2016 r.

W związku z zakresem zadań Ministerstwa Sprawiedliwości, do których należy przygotowywanie projektów aktów prawnych w dziedzinie prawa karnego, z przyczyn wskazanych powyżej, Minister Sprawiedliwości nie planuje prac legislacyjnych w zakresie dotyczącym wprowadzenia szczególnych typów przestępstw, które penalizowałyby zachowania określane jako przestępstwa dyskryminacyjne, do których znamion należy kryterium orientacji seksualnej.

 

Z poważaniem

Marcin Warchoł