poniedziałek, 22 maj 2017

Interpelacja nr 12709 w sprawie rankingu ILGA-Europe

Do Prezes Rady Ministrów: 


Szanowny Panie Pełnomocniku,

Polska zajęła przedostatnie miejsce wśród krajów Unii Europejskiej w tęczowym rankingu ILGA-Europe. Jest to najważniejszy ogólnoeuropejski ranking analizujący poziom równouprawnienia osób LGBT w Europie. Krajami bardziej homofobicznymi niż Polska są Litwa i Łotwa, które zajęły ostatnie miejsce.

Polska systematycznie obniża swoją pozycję w rankingu ILGA-Europe. W 2013 r. zajęliśmy 23 miejsce, w latach 2014-2015 było to miejsce 24. W ubiegłym roku zdobyliśmy 18 punktów procentowych na 100, uzyskując przedostatnie miejsce w rankingu. W bieżącym roku utrzymujemy zeszłoroczną pozycję.

Za sprawą panujących w naszym kraju nastrojów homofobicznych można przewidzieć, że w kolejnym rankingu ILGA-Europe Polska zajmie ostatnie miejsce, zdobywając tym samym tytuł najbardziej homofobicznego kraju w Unii Europejskiej.

Wyniki rankingu jasno wskazują, że rząd nie zrobił nic na poziomie prawodawstwa, aby poprawić sytuację obywateli i obywatelek LGBT.

Gdy w wielu krajach Unii Europejskiej odnotowuje się wzrost poziomu równouprawnienia osób LGBT i tendencję do podwyższania standardów ochrony prawnej, Polska stoi w miejscu. W polskim prawodawstwie brakuje rozwiązań chroniących osoby LGBT przed przestępstwami z nienawiści.

ILGA-Europe przygotowuje swój ranking, prowadząc badania w sześciu obszarach: równość i zakaz dyskryminacji, rodzina, wolność zgromadzeń, zrzeszania i ekspresji, przestępstwa z nienawiści, uzgadnianie płci i integralność cielesna oraz prawo do azylu.

W kategorii przestępstw z nienawiści rozumianych jako akty agresji w stosunku do osób LGBT, Polsce przyznano zero punktów.

Z pewnością sytuacji Polski na arenie międzynarodowej nie poprawiły ostatnie wypowiedzi pana Lecha Morawskiego z Trybunału Konstytucyjnego w Trinity College na Uniwersytecie w Oxfordzie. Pan Morawski, nominowany przez PiS i prezydenta Andrzeja Dudę na członka Trybunału Konstytucyjnego, wziął udział w konferencji pt. Polski kryzys konstytucyjny a samoobrona instytucjonalna. Pan Morawski oznajmił, że „Polski rząd jest przeciwko homoseksualistom i takim sprawom. Ale nie ściga ich prokuratura”. Twierdził przy tym, że reprezentuje stanowisko rządu.

Panie Pełnomocniku,

1. Czy zapoznał się pan z rankingiem ILGA-Europe i jakie jest Pana stanowisko w tej sprawie?

2. Czy zamierza Pan podjąć działania, mające na celu wpływ na prawodawstwo polskie, aby chronić obywateli i obywatelki LGBT przed przestępstwami z nienawiści?

3. Jakie działania zamierza podjąć rząd, aby zakazać dyskryminacji osób LGBT w systemie edukacji, sektorze ochrony zdrowia oraz w dostępie do dóbr i usług?

4. Proszę się odnieść do słów Lecha Morawskiego, który reprezentując rząd, powiedział „Polski rząd jest przeciwko homoseksualistom i takim sprawom. Ale nie ściga ich prokuratura”?

Z wyrazami szacunku,

MONIKA WIELICHOWSKA

Poseł na Sejm RP 

Odpowiedź: 

Odpowiadający: sekretarz stanu w Kancelarii Prezesa Rady Ministrów Adam Lipiński

Warszawa, 13-07-2017

Szanowny Panie Marszałku,

odpowiadając na z interpelację nr 12709 z dnia 30 maja 2017 r. Poseł Moniki Wielichowskiej w sprawie rankingu ILGA-Europe, we współpracy z Ministrem Sprawiedliwości, Ministrem Spraw Wewnętrznych i Administracji oraz Ministrem Zdrowia uprzejmie informuję co następuje:

Polskie prawo karne posiada odpowiednie instrumenty reakcji karnoprawnej na przestępcze zachowania motywowane przesłankami dyskryminacyjnymi bez względu na kryterium mniejszościowe identyfikujące osobę pokrzywdzonego lub grupę osób pokrzywdzonych, w tym z uwagi na płeć, orientację seksualną lub tożsamość płciową.

Kodeks karny nie zawiera wprawdzie szczególnych typów przestępstw, do których znamion należałyby wskazane w interpelacji kryteria, z powodu których realizowana jest czynność sprawcza, jednak nie oznacza to braku ochrony prawnokarnej przed tego typu działaniami. Funkcja ochronna prawa karnego znajduje, wobec pokrzywdzonych takimi czynami, odzwierciedlenie w wielu przepisach o charakterze bardziej ogólnym, zawartych w różnych rozdziałach części szczególnej Kodeksu karnego (dalej: k.k.). Znaczna część zachowań polegających na popełnieniu czynu zabronionego z motywów dyskryminacyjnych stanowi przestępstwo w myśl polskiego porządku prawnego. Godność i cześć człowieka, jego wolność, nienaruszalność cielesna, zdrowie psychiczne i fizyczne stanowi przedmiot ochrony szeregu norm prawa karnego. Niezależnie zatem z jakich powodów, czy też w związku z jaką motywacją dobra te są naruszane, w razie realizacji znamion odpowiednich typów czynów zabronionych, aktualizuje się odpowiedzialność karna sprawcy naruszenia. Czyny naruszające cześć i dobre imię stanowią przestępstwa z art. 212 § 1 z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz. U. z 2016 r. poz. 1137, z późn. zm.), dalej „k.k.”, i art. 216 § 1 k.k., zachowania naruszające nietykalność cielesną – przestępstwo z art. 217 § 1 k.k., kierowanie gróźb karalnych – przestępstwo z art. 190 § 1 k.k., przemoc – przestępstwo z art. 191 § 1 k.k. Przepisy te zawierają karnoprawny zakaz stosowania przemocy, groźby bezprawnej, naruszania nietykalności cielesnej oraz znieważania każdej osoby, w każdym czasie, miejscu i w każdej sytuacji, bez względu na motywację sprawcy. Podstawę ścigania może także stanowić naruszenie innych przepisów chroniących określone dobro np. życie lub zdrowie. Przepis art. 255 k.k. wprowadza odpowiedzialność karną za publiczne nawoływanie do popełnienia przestępstwa oraz publiczne pochwalanie popełnienia przestępstwa. Zakres omawianej ochrony ulega poszerzeniu w wyniku stosowania przepisów części ogólnej Kodeksu karnego, a dotyczących form zjawiskowych przestępstwa. Ustawowe zagrożenie jest zróżnicowane w zależności od rodzaju bądź naruszonego dobra objętego ochroną.

Jeżeli motywem popełnienia przestępstwa jest fakt przynależności pokrzywdzonego do grupy mniejszościowej, to już w obecnym stanie prawnym motywacja sprawcy jest uwzględniana w toku prowadzonego postępowania karnego. Zgodnie z zasadami wymiaru kary, określonymi w art. 53 § 2 k.k., przy odpowiedzialności sprawcy za popełnienie czynu zabronionego motyw jego działania (czyli czynnik intelektualny stanowiący rację działania, to co sprawca formułuje jako powód swojego działania), którym może być jedna z przyczyn dyskryminacyjnych, stanowi jedną z okoliczności uwzględnianych przez sąd przy wymierzaniu kary. Ponadto motywacja sprawcy jest wprost wymieniona w Kodeksie karnym jako jedna z przesłanek oceny karygodności czynu zabronionego w zakresie oceny stopnia społecznej szkodliwości czynu (art. 115 § 2 k.k.). Okoliczność ta, jako element strony podmiotowej czynu zabronionego, decyduje o społecznej szkodliwości czynu, czyli o jego ciężarze. Te regulacje prawne pokazują, że w obecnym stanie prawnym motywacja sprawcy przy realizacji znamion czynu zabronionego jest brana pod uwagę, zarówno przy określaniu ciężaru czynu zabronionego, jak i przy wymiarze kary. Nie budzi wątpliwości, że motywacja wynikająca z uprzedzeń sprawcy, winna być przy wymiarze kary brana pod uwagę jako okoliczność obciążająca. Motywacja zasługująca na szczególne potępienie (w rozumieniu powszechnym wyjątkowo naganna) w świetle obowiązujących przepisów wpływa na zaostrzenie odpowiedzialności karnej jako element znamion typu kwalifikowanego przestępstwa (np. w przypadku przestępstwa zabójstwa – art. 148 § 2 pkt 3 k.k.). Ponadto, zgodnie z art. 40 § 2 k.k. za przestępstwo popełnione w wyniku motywacji zasługującej na szczególne potępienie, istnieje możliwość społecznego napiętnowania sprawcy poprzez orzeczenie środka karnego w postaci pozbawienia praw publicznych.

Brak jest jednocześnie szczególnego uzasadnienia aksjologicznego dla wprowadzenia surowszej odpowiedzialności karnej sprawcy, który dopuszcza się wskazanych przestępstw motywowanych przesłankami dyskryminacyjnymi, o których mowa w interpelacji. Ustawodawca wychodząc z założenia, że przyczyny dyskryminacyjne mogą być niezwykle zróżnicowane, nie poddaje wzmożonej, ale z natury rzeczy wyrywkowej, penalizacji zachowań podejmowanych ze względu na określoną motywację, ale zapewnia jednolitą ochronę dóbr prawnych, nie różnicując przyczyn dyskryminacyjnych (w tym również z powód innych przesłanek dyskryminacyjnych takich jak np. choroba psychiczna, bezdomność, uzależnienie). Przypisanie sprawcy odpowiedzialności za jedno z tych przestępstw, motywowane uprzedzeniami sprawcy, zawsze będzie wymagało dokonania przez sąd oceny konkretnego stanu faktycznego w kontekście realizacji znamion czynu zabronionego. Zgodnie z art. 32 ust. 2 Konstytucji nikt nie może być dyskryminowany w życiu politycznym, społecznym lub gospodarczym z jakiejkolwiek przyczyny, a zatem przepis ten nie tworzy enumeratywnie wymienionych kryteriów w zakresie tego zakazu. Przepis ten wprowadza ogólną formułę zakazu dyskryminacji z jakiegokolwiek powodu.

Odmienne jest natomiast uzasadnienie dla stypizowanych przestępstw dyskryminacyjnych. Istotą norm prawnych zawartych przykładowo w art. 119 § 1 k.k., art. 256 § 1 k.k. i art. 257 k.k., nie jest penalizacja wszystkich zachowań dyskryminacyjnych, a tylko takich, które równocześnie zagrażają określonym dobrom ogólnospołecznym, czego wyrazem jest ujęcie ich w katalogu zamkniętym, obejmującym przynależność narodową, etniczną, rasową, wyznaniową bądź bezwyznaniowość. Przepis art. 119 § 1 k.k. został umieszczony w Rozdziale XVI Kodeksu karnego, grupującym przestępstwa przeciwko pokojowi i ludzkości oraz przestępstwa wojenne, zaś przepis art. 256 § 1 k.k. i art. 257 k.k. w Rozdziale XXXII Kodeksu karnego, obejmującym przestępstwa przeciwko porządkowi publicznemu. W odniesieniu zatem do stypizowanych przestępstw dyskryminacyjnych, wzmożony poziom ich penalizacji uzasadniony jest złożonym przedmiotem ochrony, który nie występuje w odniesieniu do tego samego rodzaju zachowań motywowanych innymi względami, jak choćby orientacją seksualną.

W zakresie zwalczania dyskryminacji istnieją także podstawy na gruncie prawa cywilnego (art. 23 i 24 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, Dz. U. z 2017 r. poz. 459, z późn. zm.) oraz prawa pracy (art. 183a ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy, Dz. U. z 2016 r. poz. 1666, z późn. zm.).

Wobec powyższego należy podkreślić, że w porządku prawnym funkcjonują akty prawne odnoszące się do różnych obszarów przeciwdziałania dyskryminacji. Polski system prawny, na który należy patrzeć całościowo, zapewnia więc szeroką ochronę zasady równego traktowania na wielu płaszczyznach. Należy przypomnieć, że problematyka prawnokarnej ochrony grup narażonych na dyskryminację w kontekście ewentualnych zmian legislacyjnych była przedmiotem prac legislacyjnych w czasie VII Kadencji Sejmu w związku z poselskimi projektami ustaw o zmianie ustawy – Kodeks karny objętymi drukami sejmowymi nr 340, 1078 i 2357 oraz w obecnej Kadencji Sejmu w związku z poselskim projektem ustawy o zmianie ustawy – Kodeks karny objętym drukiem sejmowy nr 878. Prace legislacyjne nad poleskimi projektami objętymi drukami sejmowymi nr 340, 1078 i 2357 nie zostały zakończone przed upływem VII Kadencji Sejmu. Poselski projekt objęty drukiem sejmowym nr 878 został odrzucony w pierwszym czytaniu na posiedzeniu Sejmu w dniu 4 listopada 2016 r.

Pełnomocnik Rządu do Spraw Równego Traktowania działa na podstawie ustawy z dnia 3 grudnia 2010 r. o wdrożeniu niektórych przepisów Unii Europejskiej w zakresie równego traktowania (Dz. U. z 2016 r. poz. 1219). Zgodnie z ww. ustawą Pełnomocnik Rządu do Spraw Równego Traktowania nie posiada inicjatywy legislacyjnej. Przygotowywanie projektów aktów prawnych w dziedzinie prawa karnego w związku z zakresem zadań należy do Ministerstwa Sprawiedliwości.

Zgodnie z informacją przekazaną przez Ministerstwo Sprawiedliwości z przyczyn wskazanych powyżej, Minister Sprawiedliwości nie planuje prac legislacyjnych w zakresie dotyczącym wprowadzenia szczególnych typów przestępstw, które penalizowałyby zachowania określane jako przestępstwa z nienawiści, do których znamion należą kryteria wskazane w interpelacji.

Jednocześnie pragnę poinformować, że według danych gromadzonych przez Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji dotyczących tzw. przestępstw z nienawiści, w tym przestępstw popełnionych ze względu na orientację seksualną i tożsamość płciową[1], w okresie od stycznia do końca kwietnia 2017 roku zarejestrowano jedno postępowanie dotyczące przestępstwa popełnionego ze względu na orientację seksualną, które zostało umorzone wobec stwierdzenia, że czynu nie popełniono albo brak jest danych dostatecznie uzasadniających podejrzenie popełnienia przestępstwa. Natomiast w 2016 roku na 12 zarejestrowanych postępowań (11 dotyczyło przestępstw popełnionych ze względu na orientację seksualną, jedno ze względu na tożsamość płciową), – 3 sprawy zakończyły się wniesieniem aktu oskarżenia, 4 umorzono wobec niewykrycia sprawców, 3 umorzono wobec braku znamion czynu zabronionego, jedno umorzono z uwagi na fakt, że czynu nie popełniono albo brak było danych dostatecznie uzasadniających podejrzenie popełnienia przestępstwa. Natomiast w jednym przypadku sprawcą przestępstwa okazała się osoba nieletnia i sprawa została skierowana do Wydziału Rodzinnego i Nieletnich sądu rejonowego, który umorzył przedmiotowe postępowanie wobec braku podstaw do jego prowadzenia. Z kolei w 2015 roku zarejestrowano jedno postępowanie dotyczące przestępstwa popełnionego ze względu na orientację seksualną, które zostało umorzone wobec braku znamion czynu zabronionego.

Odnosząc się do kwestii związanych z dyskryminacją osób LGBT w sektorze ochrony zdrowia uprzejmie informuję, że u podstaw wszystkich działań podejmowanych przez Ministra Zdrowia oraz jednostki nadzorowane i podległe leży zasada równego traktowania wszystkich osób, bez względu na płeć, wiek, niepełnosprawność etc. Należy podkreślić, iż fundamentem dbałości o zdrowie publiczne jest podejmowanie działań edukacyjnych i profilaktycznych oraz z zakresu medycyny naprawczej dostosowanych do aktualnych potrzeb zdrowotnych oraz prognoz epidemiologicznych dot. zarówno ogółu społeczeństwa, jak i poszczególnych populacji.

Odnosząc się do wypowiedzi p. Lecha Morawskiego, uprzejmie informuję, że w dniu 15 maja br. publicznie zdystansowałem się wobec przedmiotowej wypowiedzi na antenie radia RMF FM. Absolutnie nie zauważam, żeby polski rząd był przeciwko osobom homoseksualnym. Jako Pełnomocnik Rządu do Spraw Równego Traktowania, w myśl art. 32 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, który mówi, że wszyscy są wobec prawa równi i nikt nie może być dyskryminowany, negatywnie oceniam wszelkie przejawy dyskryminacji, nierównego traktowania i przemocy wobec ww. osób.

Z poważaniem,

Adam Lipiński

 

[1] Dane obejmują wszystkie postępowania przygotowawcze w ww. sprawach prowadzone przez Policję w całym kraju (bez postępowań własnych prowadzonych przez prokuraturę)