poniedziałek, 18 wrzesień 2017

Interpelacja nr 15561 w sprawie izolacji sprawcy od ofiary przemocy domowej

Do ministra sprawiedliwości: 

Szanowny Panie Ministrze, 

dramatyczna jest sytuacja tysiąca kobiet, które doświadczają przemocy ze strony swoich mężów lub partnerów. Tysiące maltretowanych kobiet nie może liczyć na pomoc ze strony państwa.

Konwencja Rady Europy o przeciwdziałania przemocy wobec kobiet i przemocy domowej wymaga, aby funkcjonariusze Policji w trakcie interwencji domowej, wydawali nakaz opuszczenia domu i zakaz zbliżania się do ofiary. Niestety, w Polsce funkcjonariusze wciąż nie mają do tego uprawnień. W związku z tym, kobiety zmuszone są do mieszkania ze swoim oprawcą, lub w obawie o życie swoje i swoich dzieci – do ucieczki z domu.

Brakuje realnego wsparcia dla ofiar przemocy domowej. Pokrzywdzona kobieta jest pozostawiona sama sobie, bez wsparcia ze strony państwa. Najczęściej jest zmuszona mieszkać ze swoim katem, bo nie ma środków, aby wynająć mieszkanie.

Brak wsparcia ze strony państwa dla pokrzywdzonych przemocą kobiet to lekceważenie ich prawa do bezpiecznego życia.

Wypowiadając się przeciwko Konwencji antyprzemocowej, Pan Prezydent stwierdził, że w Polsce regulacje prawne dotyczące przemocy są dobre, funkcjonują i są egzekwowane. Niestety, przeczy temu fakt, że ofiary przemocy domowej wraz z dziećmi muszą mieszkać w schroniskach, lub u rodziny i znajomych, podczas gdy sprawca przemocy pozostaje bezkarny w ich wspólnym mieszkaniu. 

Ponadto przeczy temu fakt, że w Polsce każdego roku w wyniku znęcania się, umiera od 400 do 500 kobiet. To kobiety zamordowane przez swoich oprawców, ofiary pobicia ze skutkiem śmiertelnym, kobiety popełniające samobójstwa i ofiary zabójstw, których sprawcy dokonują potem zamachu na własne życie. To kobiety, którym państwo nie udzieliło odpowiedniej pomocy.

Aby zapewnić ofiarom przemocy bezpieczeństwo, konieczne jest wprowadzenie przepisów pozwalających na natychmiastowe odizolowanie sprawcy od ofiary w toku postępowania karnego i cywilnego oraz pociąganie do odpowiedzialności tych, którzy łamią wydane nakazy. 

Panie Ministrze,

czy Pan Minister wprowadzi do ustawy o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie zapis, dający uprawnienia Policji do wydania natychmiastowego nakazu opuszczenia domu, zakazu kontaktowania się i zbliżania do osób pokrzywdzonych w wyniku przemocy na okres co najmniej 14 dni?

Czy Pan Minister podejmie działania w celu rozszerzenia przepisu w ustawie o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie dotyczącego cywilnego nakazu opuszczenia lokalu zajmowanego wspólnie z pokrzywdzonym o zakaz kontaktów i zbliżania się do osoby pokrzywdzonej oraz obowiązek wydania orzeczenia w terminie najpóźniej do 48 godzin?

Czy Pan minister zajmie się wprowadzeniem sankcji za naruszenie nakazu opuszczenia domu oraz zakazu zbliżania się i kontaktowania z pokrzywdzoną?

MONIKA WIELICHOWSKA

Poseł na Sejm RP 

 

Odpowiedź: 

Odpowiadający: sekretarz stanu w Ministerstwie Sprawiedliwości Michał Wójcik

Warszawa, 27-10-2017

Szanowna Pani Marszałek,

W odpowiedzi na interpelację Pani Poseł Moniki Wielichowskiej z dnia 21 września 2017 r., numer 15561, w sprawie izolacji sprawcy od ofiary przemocy domowej, uprzejmie wyjaśniam, co następuje. 

Kierując się treścią pytań zawartych w wzmiankowanej interpretacji stwierdzić należy, iż obecnie obowiązujące rozwiązania normatywne stanowią realną gwarancję ochrony prawnej osób pokrzywdzonych przemocą domową. Zasadniczym celem tej ochrony jest odseparowanie sprawcy przemocy domowej od jego ofiary. 

Mając powyższe na uwadze w pierwszej kolejności zaznaczyć trzeba, iż priorytetowy charakter w tym obszarze posiada właściwie ukierunkowana działalność służb policyjnych. W tym też świetle fundamentalną rangę przypisać trzeba art. 15a ustawy z dnia 6 kwietnia 1990 r. o Policji (Dz. U. z 2016 r. poz. 1782), który nadaje funkcjonariuszom policji uprawnienie do zatrzymania sprawcy przemocy w rodzinie stwarzającego bezpośrednie zagrożenie dla życia lub zdrowia ludzkiego. 

Poza tym nie można zapominać o regulacjach karnoprawnych, które przewidują szereg rozwiązań służących realizacji wyżej wymienionego celu. Normom tym, w omawianej tematyce, należy nadać znaczenie podstawowe.

Zgodnie z art. 241 § 1a ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks postępowania karnego (Dz. U. z 2016 r. poz. 1749, z późn. zm.), dalej powoływana jako: k.p.k., Policja ma prawo zatrzymać osobę podejrzaną, jeżeli istnieje uzasadnione przypuszczenie, że popełniła ona przestępstwo z użyciem przemocy na szkodę osoby wspólnie zamieszkującej, a zachodzi obawa, że ponownie popełni przestępstwo z użyciem przemocy wobec tej osoby, zwłaszcza gdy popełnieniem takiego przestępstwa groziła. Jednocześnie w myśl art. 241 § 1b k.p.k. zatrzymanie osoby podejrzanej przez Policję jest obligatoryjne w sytuacji, gdy przestępstwo z użyciem przemocy na szkodę osoby wspólnie zamieszkującej zostało popełnione przy użyciu broni palnej, noża lub innego niebezpiecznego przedmiotu (przy jednoczesnym ziszczeniu się przesłanki, iż zachodzi obawa, że osoba podejrzana ponownie popełni przestępstwo z użyciem przemocy wobec osoby wspólnie zamieszkującej, zwłaszcza gdy popełnieniem takiego przestępstwa groziła). 

Ponadto na uwadze wypada mieć także regulacje odnoszące się do środków zapobiegawczych, które w określonych stanach faktycznych mogą być stosowane także wobec sprawców przemocy domowej. Przesłanki dotyczące stosowania środków zapobiegawczych określone zostały w art. 249 § 1 k.p.k. i art. 258 k.p.k. Środki te mogą występować zarówno na etapie postępowania przygotowawczego, jak i postępowania sądowego.

Najbardziej dolegliwym dla sprawcy przestępstwa środkiem zapobiegawczym jest tymczasowe aresztowanie. Zgodnie z art. 263 § 1 k.p.k. okres jego stosowania, co do zasady, nie powinien być dłuższy niż 3 miesiące. Tym niemniej w określonych sytuacjach okres ten może ulegać wydłużeniu (art. 263 § 2, 3, 4 k.p.k.). 

Kolejnym środkiem zapobiegawczym służącym ochronie pokrzywdzonego przed osobą sprawcy jest tzw. dozór policyjny, którego istota polega na obowiązkowym stawiennictwie podejrzanego/oskarżonego w wyznaczonych terminach w określonej jednostce organizacyjnej Policji (art. 275 § 1 i 4 k.p.k.). Tym niemniej jednym z dodatkowych wymagań nałożonych na podejrzanego/oskarżonego w ramach stosowanego wobec jego osoby dozoru policyjnego może być zakaz kontaktowania się z pokrzywdzonym lub z innymi osobami, zakaz zbliżania się do określonych osób na wskazaną odległość, a także zakaz przebywania w określonych miejscach (art. 275 § 2 k.p.k.). Uwagi wymaga przy tym treść art. 275 § 3 k.p.k. mówiąca o tym, że jeżeli w danej sprawie zachodzą przesłanki zastosowania wobec podejrzanego/oskarżonego o przestępstwo popełnione z użyciem przemocy lub groźby bezprawnej na szkodę osoby najbliższej albo innej osoby zamieszkującej wspólnie ze sprawcą tymczasowego aresztowania, zamiast tymczasowego aresztowania można zastosować dozór, pod warunkiem że podejrzany/oskarżony w wyznaczonym terminie opuści lokal zajmowany wspólnie z pokrzywdzonym oraz określi miejsce swojego pobytu.

Przykładem sposobu izolacji sprawcy przemocy domowej od jego ofiary, jest również treść art. 275a k.p.k., który definiuje środek zapobiegawczy w postaci nakazu opuszczenia lokalu mieszkalnego. Zgodnie z art. 275a § 1 k.p.k. tytułem środka zapobiegawczego można nakazać podejrzanemu/oskarżonemu o przestępstwo popełnione z użyciem przemocy na szkodę osoby wspólnie z nim zamieszkującej okresowe opuszczenie lokalu zajmowanego wspólnie z pokrzywdzonym, jeżeli zachodzi uzasadniona obawa, że podejrzany/oskarżony ponownie popełni przestępstwo z użyciem przemocy wobec tej osoby, zwłaszcza gdy popełnieniem takiego przestępstwa groził. Godne podkreślenia jest to, że jeżeli zachodzącą podstawy do zastosowania tego środka zapobiegawczego powinien on być orzekany bezzwłocznie. Celowi temu służy rozwiązanie przyjęte w art. 275a § 3 k.p.k., mówiące o tym, że w takiej sytuacji Policja niezwłocznie, nie później jednak niż przed upływem 24 godzin od chwili zatrzymania sprawcy, występuje z wnioskiem do prokuratora o zastosowanie tego środka zapobiegawczego. Wniosek taki powinien być rozpoznany przed upływem 48 godzin od chwili zatrzymania. Środek zapobiegawczy w postaci nakazu opuszczenia lokalu mieszkalnego stosuje się na okres nie dłuższy niż 3 miesiące. Jeżeli jednak nie ustały przesłanki jego stosowania sąd pierwszej instancji właściwy do rozpoznania sprawy, na wniosek prokuratora, może przedłużyć jego stosowanie na dalsze okresy, nie dłuższe niż 3 miesiące (art. 275a § 4 k.p.k.). Wydając postanowienie o nakazie okresowego opuszczenia przez podejrzanego/oskarżonego lokalu zajmowanego wspólnie z pokrzywdzonym, można, na jego wniosek, wskazać mu miejsce pobytu w placówkach zapewniających miejsca noclegowe. Placówkami wskazanymi do umieszczenia podejrzanego/oskarżonego nie mogą być placówki pobytu ofiar przemocy w rodzinie (art. 275a § 5 k.p.k).

Uznając prawidłowość obowiązujących w rozpatrywanym obszarze konstrukcji normatywnych nie można zapominać przy tym o przepisach ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny (Dz. U. z 2016 r. poz. 1137, z póź. zm.), dalej powoływana jako: k.k., a w szczególności o treść tych unormowań, które określają istotę środka karnego w postaci zakazu przebywania w określonych środowiskach lub miejscach, kontaktowania się z określonymi osobami, zbliżania się do określonych osób lub opuszczania określonego miejsca pobytu bez zgody sądu (art. 39 pkt 2b k.k.) oraz środka karnego w postaci nakazu okresowego opuszczenia lokalu zajmowanego wspólnie z pokrzywdzonym (art. 39 pkt 2e k.k.). 

Zgodnie z art. 41 § 1 k.k. sąd może orzec zakaz przebywania w określonych środowiskach lub miejscach, kontaktowania się z określonymi osobami, zbliżania się do określonych osób lub opuszczania określonego miejsca pobytu bez zgody sądu, jak również nakaz okresowego opuszczenia lokalu zajmowanego wspólnie z pokrzywdzonym, w razie skazania za przestępstwo przeciwko wolności seksualnej lub obyczajności na szkodę małoletniego lub inne przestępstwo przeciwko wolności oraz w razie skazania za umyślne przestępstwo z użyciem przemocy, w tym zwłaszcza przemocy wobec osoby najbliższej. Zakaz lub nakaz może być połączony z obowiązkiem zgłaszania się do Policji lub innego wyznaczonego organu w określonych odstępach czasu, a zakaz zbliżania się do określonych osób - również kontrolowany w systemie dozoru elektronicznego. Obligatoryjne orzeczenie wyżej wymienionych środków karnych jest wymagane w razie skazania na karę pozbawienia wolności bez warunkowego zawieszenia jej wykonania za przestępstwo przeciwko wolności seksualnej lub obyczajności na szkodę małoletniego (art. 41a § 2 k.k.). W tym miejscu warte podkreślenia jest to, iż w razie orzeczenia przez sąd nakazu okresowego opuszczenia lokalu zajmowanego wspólnie z pokrzywdzonym za przestępstwa określone w rozdziałach XXV (przestępstwa przeciwko wolności seksualnej i obyczajności) i XXVI (przestępstwa przeciwko rodzinie i opiece) k.k. sąd orzeka na ten sam okres także zakaz zbliżania się do pokrzywdzonego (art. 41§ 3a k.k.). Orzekając zakaz zbliżania się do określonych osób, sąd wskazuje odległość od osób chronionych, którą skazany obowiązany jest zachować (art. 41 § 4 k.k.), a orzekając nakaz okresowego opuszczenia lokalu zajmowanego wspólnie z pokrzywdzonym określa termin jego wykonania (art. 41 § 5 k.k.). W myśl art. 43 § 1 k.k. sąd środek karny w postaci zakazu przebywania w określonych środowiskach lub miejscach, kontaktowania się z określonymi osobami, zbliżania się do określonych osób lub opuszczania określonego miejsca pobytu bez zgody sądu orzeka od roku do lat 15, a środek karny w postaci nakazu okresowego opuszczenia lokalu zajmowanego wspólnie z pokrzywdzonym od roku do 10 lat. Obowiązek zgłaszania się do Policji lub innego wyznaczonego organu, o którym mowa w art. 41a § 1 i § 2 k.k. orzeka się natomiast w miesiącach i może on trwać od 3 do 12 miesięcy (art. 43 § 1a k.k.). Przesłanki związane z orzekaniem dożywotniego zakazu przebywania w określonych środowiskach lub miejscach, kontaktowania się z określonymi osobami, zbliżania się do określonych osób lub opuszczania określonego miejsca pobytu bez zgody sądu określone zostały w art. 41a § 3 k.k.

Ważnymi regulacjami dla omawianej problematyki są też przepisy dotyczące instytucji warunkowego zawieszenia wykonania kary pozbawienia wolności. Zgodnie z tymi unormowaniami zawieszając wykonanie kary, sąd zobowiązuje, a jeżeli orzeka środek karny może zobowiązać skazanego do powstrzymania się od kontaktowania się z pokrzywdzonym lub innymi osobami w określony sposób lub zbliżania się do pokrzywdzonego lub innych osób (art. 72 § 1 pkt 7a k.k.) lub do opuszczenia lokalu zajmowanego wspólnie z pokrzywdzonym (art. 72 § 1 pkt. 7b k.k.). Nakładając obowiązek polegający na powstrzymania się od kontaktowania się z pokrzywdzonym lub innymi osobami w określony sposób lub zbliżania się do pokrzywdzonego lub innych osób sąd wskazuje minimalną odległość od osób chronionych, którą skazany obowiązany jest zachować (art. 72 § 1a k.k.). Nakładając z kolei na sprawcę przestępstwa popełnionego z użyciem przemocy lub groźby bezprawnej wobec osoby najbliższej obowiązek polegający na opuszczeniu lokalu zajmowanego wspólnie z pokrzywdzonym sąd określa sposób kontaktu skazanego z pokrzywdzonym (art. 72 § 1b k.k.). Tożsame możliwości w zakresie ograniczenia kontaktu ofiary ze sprawcą przestępstwa istnieją również w sytuacji warunkowego umorzenia postępowania karnego (art. 67 § 3 k.k.). 

Dla poruszanego zagadnienia znaczenie ma też art. 75 § 1a k.k., który nakłada na sąd obowiązek zarządzenia wykonania zawieszonej kary, jeżeli skazany za przestępstwo popełnione z użyciem przemocy lub groźby bezprawnej wobec osoby najbliższej lub innej osoby małoletniej zamieszkujących wspólnie ze sprawcą w okresie próby rażąco naruszył porządek prawny, ponownie używając przemocy lub groźby bezprawnej wobec osoby najbliższej lub innej osoby małoletniej zamieszkujących wspólnie ze sprawcą.

Ochronie ofiary przemocy domowej służy jednocześnie regulacja art. 12d ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie (Dz. U. z 2015 r. poz. 1390), zgodnie z którą w przypadku gdy wniosek kuratora zawodowego o zarządzenie wykonania warunkowo zawieszonej kary pozbawienia wolności lub odwołanie warunkowego przedterminowego zwolnienia dotyczy skazanego za przestępstwo popełnione z użyciem przemocy lub groźby bezprawnej wobec członka rodziny, który w okresie próby rażąco naruszył porządek prawny, ponownie używając przemocy lub groźby bezprawnej wobec członka rodziny, sąd właściwy do rozpoznania wniosku zarządza zatrzymanie i przymusowe doprowadzenie skazanego na posiedzenie w przedmiocie rozpoznania wniosku. Wydane przez sąd postanowienie o zarządzeniu wykonania kary albo o odwołaniu warunkowego przedterminowego zwolnienia podlega wykonaniu z chwilą jego wydania.

Na uwagę zasługuje ponadto art. 11a cytowanej wyżej ustawy mówiący o tym, że jeżeli członek rodziny wspólnie zajmujący mieszkanie, swoim zachowaniem polegającym na stosowaniu przemocy w rodzinie czyni szczególnie uciążliwym wspólne zamieszkiwanie, osoba dotknięta przemocą może żądać, aby sąd zobowiązał go do opuszczenia mieszkania. Sąd sprawę taką rozpoznaje w trybie przepisów ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2016 r. poz. 1822, z późn. zm.) o postępowaniu nieprocesowym. Postanowienie zapada po przeprowadzeniu rozprawy, która powinna odbyć się w terminie jednego miesiąca od dnia wpływu wniosku. Staje się ono wykonalne z chwilą ogłoszenia i może być zmienione lub uchylone w razie zmiany okoliczności. Do wykonania orzeczonego obowiązku stosuje się odpowiednio przepisy o egzekucji obowiązku opróżnienia lokalu służącego zaspokajaniu potrzeb mieszkaniowych dłużnika

Jednocześnie w tym miejscu podkreślenia wymaga, iż bagatelizowanie orzeczonych przez sąd nakazów i zakazów nie jest zachowaniem pozbawionym konsekwencji prawnych i reakcji karnej. Niestosowanie się do orzeczonego przez sąd nakazu okresowego opuszczenia lokalu zajmowanego wspólnie z pokrzywdzonym, zakazu kontaktowania się z określonymi osobami, zakazu zbliżania się do określonych osób lub zakazu opuszczania określonego miejsca pobytu bez zgody sądu stanowi przestępstwo stypizowane w art. 244 k.k., za popełnienie którego grozi sankcja karna w postaci kary pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5.

Niezależnie od powyższego Ministerstwo Sprawiedliwości bada ustawodawstwo państw obcych w zakresie zwalczania przemocy domowej i prowadzi działania analityczne w tym zakresie na gruncie krajowym. Po dokonanej ocenie Ministerstwo Sprawiedliwości oszacuje potrzebę dokonania zmian i reform. 

Michał Wójcik