czwartek, 30 listopad 2017

Interpelacja nr 17857 w sprawie poprawy sytuacji kobiet będących ofiarami przemocy domowej

Szanowny Panie Pełnomocniku,

przemoc wobec kobiet to jeden z podstawowych mechanizmów, które prowadzą do dyskryminacji kobiet. 25 listopada rozpoczęła się kampania „16 Dni przeciw Przemocy wobec Kobiet”. To czas, kiedy w sposób szczególny i głośny mówi się o prawach kobiet. O tym jak skutecznie chronić kobiety przed przemocą. Jak kobietom zapewnić kompleksową pomoc.

W Polsce przemocy doświadcza 19% kobiet. To prawie 4 miliony. To dane niepełne, nie każda kobieta, która doświadcza przemocy, zgłasza się po pomoc. Kobiety doświadczają przemocy fizycznej, psychicznej, seksualnej, przemocy w rodzinie.

Prawa kobiet są prawami człowieka. Przemoc wobec kobiet jako forma łamania praw człowieka to bardzo szerokie zjawisko, które ma różnorodne przejawy. Codziennością wielu kobiet w Polsce jest przemoc fizyczna, psychiczna, ekonomiczna czy seksualna.

Dlatego przemoc domowa nigdy nie może być rozpatrywana w kategorii „prywatnej sprawy rodziny”. Sąsiedzi nie biorą pod uwagę, że to, co dzieje się za ścianą, jeśli jest przemocą, to jest przestępstwem i należy to zgłosić. Ważną rolę odgrywają tutaj sąsiedzi, znajomi i rodzina. Żeby minimalizować zjawisko przemocy, a także przyzwalania na nią, potrzebna jest edukacja. Przez takie postrzeganie kobieta często jest pozostawiona sama sobie, bez wsparcia i pomocy. Najczęściej jest zmuszona mieszkać ze swoim katem, bo nie ma środków, aby wynająć mieszkanie

W Polsce nadal brakuje skutecznych instrumentów i mechanizmów ochrony ofiar przed sprawcą. Wciąż za mała jest edukacja, wciąż sprawca nie jest izolowany od ofiary, wciąż za mało jest specjalistycznej pomocy.

Do zadań państwa należy przede wszystkim przeciwdziałać przemocy w rodzinie. Jeśli już dojdzie do stosowania przemocy, obowiązkiem państwa jest zapewnić bezpieczeństwo i pomoc osobom dotkniętym przemocą, a także ścigać i karać sprawców przemocy w rodzinie.

Obowiązki państwa w tym zakresie szczegółowo określa ustawa o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie. Niestety mimo że obowiązujące ustawodawstwo przewiduje szereg środków umożliwiających izolację sprawcy przemocy domowej od ofiary, to wciąż brakuje mechanizmów zapewniających natychmiastową ochronę ofiarom.

Ponadto ustawa przewiduje obowiązek uczestnictwa w programach oddziaływań korekcyjno-edukacyjnych wobec osób stosujących przemoc w rodzinie. Mimo to dane statystyczne pokazują, że liczba orzeczonych przez sądy karne obowiązków uczestnictwa w oddziaływaniach korekcyjno-edukacyjnych sprawców przemocy pozostaje na niskim poziomie. W 2014 r. z grupy ponad 10 tys. osób tylko 731 zostały skierowane na szkolenia poświęcone kwestii rozwiązywania problemów bez używania przemocy. Rok później środek ten zastosowano w 821 przypadkach (liczba skazanych także wynosiła 10 tys.).

Sam fakt skazania sprawcy przemocy nie powoduje, że w jego zachowaniu nastąpi skuteczna zmiana. Zastosowanie kary bardzo rzadko wpływa na zmianę jego przekonań i zachowań.

Z danych policyjnych wynika, że w Polsce co roku wszczyna się około 100 tys. procedur Niebieska Karta. Z danych sądowych wynika, że w Polsce dochodzi do kilkunastu tysięcy skazań rocznie za zachowania, które są przemocą w rodzinie i stanowią przestępstwo.

Pamiętajmy również, że kobiety często nie mówią o tym, że doświadczają przemocy, nie zgłaszają przemocowych incydentów, nie składają zawiadomienia o popełnieniu przestępstwa na Policji, nie wzywają policji na interwencję domową. Z pewnością więcej kobiet zgłaszałoby interwencje, gdyby miały pewność, że mogą liczyć na pomoc i wsparcie.

Tymczasem w obliczu tak dużej skali przemocy wobec kobiet konwencja o zapobieganiu i zwalczaniu przemocy wobec kobiet i przemocy w rodzinie nadal jest bagatelizowana.

Wypowiadając się przeciwko konwencji antyprzemocowej, pan prezydent stwierdził, że w Polsce regulacje prawne dotyczące przemocy są dobre, funkcjonują i są egzekwowane. Niestety przeczy temu fakt, że ofiary przemocy domowej wraz z dziećmi muszą mieszkać w schroniskach lub u rodziny i znajomych, podczas gdy sprawca przemocy pozostaje bezkarny w ich wspólnym mieszkaniu.

Ponadto przeczy temu fakt, że w Polsce każdego roku w wyniku znęcania się umiera od 400 do 500 kobiet. To kobiety zamordowane przez swoich oprawców, ofiary pobicia ze skutkiem śmiertelnym, kobiety popełniające samobójstwa i ofiary zabójstw, których sprawcy dokonują potem zamachu na własne życie. To kobiety, którym państwo nie udzieliło odpowiedniej pomocy.

Aby zapewnić ofiarom przemocy bezpieczeństwo, konieczne jest wprowadzenie przepisów pozwalających na natychmiastowe odizolowanie sprawcy od ofiary w toku postępowania karnego i cywilnego oraz pociąganie do odpowiedzialności tych, którzy łamią wydane nakazy.

Panie Pełnomocniku, proszę o odpowiedź na następujące pytania:

1. Czy Pan Pełnomocnik podejmie działania, których celem będzie wprowadzenie do ustawy o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie zapisu, dającego uprawnienia Policji do wydania natychmiastowego nakazu opuszczenia domu, zakazu kontaktowania się i zbliżania do osób pokrzywdzonych w wyniku przemocy na okres co najmniej 14 dni?

2. Czy Pan Pełnomocnik podejmie działania w celu rozszerzenia przepisu w ustawie o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie dotyczącego cywilnego nakazu opuszczenia lokalu zajmowanego wspólnie z pokrzywdzonym o zakaz kontaktów i zbliżania się do osoby pokrzywdzonej oraz obowiązek wydania orzeczenia w terminie najpóźniej do 48 godzin?

3. Czy Pan Pełnomocnik podejmie działania mające na celu wprowadzenie sankcji za naruszenie nakazu opuszczenia domu oraz zakazu zbliżania się i kontaktowania z pokrzywdzoną?

4. Czy Pan Pełnomocnik podejmie działania, których celem będzie wprowadzenie zapisów obligujących sądy do kierowania sprawców przemocy do obowiązkowego uczestnictwa w oddziaływaniach korekcyjno-edukacyjnych?

Z wyrazami szacunku,

MONIKA WIELICHOWSKA

Poseł na Sejm RP 

 

Odpowiedź: 

Szanowny Panie Marszałku,

w związku z interpelacją nr 17857 z dnia 11 grudnia 2017 r. Pani Poseł Moniki Wielichowskiej w sprawie poprawy sytuacji kobiet będących ofiarami przemocy domowej udzielam odpowiedzi na zadane pytania:

Zarówno Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. z 1997 r. Nr 78, poz. 483, z późn. zm.), jak i inne przepisy rangi ustawowej gwarantują prawo do życia wolnego od przemocy. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz. U. z 2017 r. poz. 2204) zapewnia ochronę przed przemocą poprzez nakładanie sankcji wobec osób, które będąc sprawcami przemocy, jednocześnie popełniają jedno z przestępstw ustanowionych przez ustawodawcę. Uznając, że przemoc w rodzinie narusza podstawowe prawa człowieka, w tym prawo do życia i zdrowia oraz poszanowania godności osobistej, obowiązek zapewnienia wszystkim obywatelom równego traktowania i poszanowania ich praw i wolności, także w celu zwiększania skuteczności przeciwdziałania przemocy w rodzinie, nakłada na władze publiczne ustawa z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie (Dz. U. z 2015 r. poz. 1390) oraz przygotowany na podstawie jej przepisów Krajowy Program Przeciwdziałania Przemocy w Rodzinie na lata 2014-2020.

Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej jest resortem odpowiedzialnym za wszystkie regulacje prawne dotyczące przeciwdziałania przemocy w rodzinie. Art. 8 ustawy z 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie zobowiązuje ministra właściwego do spraw zabezpieczenia społecznego w szczególności do:

  1. zlecania i finansowania badań, ekspertyz i analiz dotyczących zjawiska przemocy w rodzinie;
  2. prowadzenia działań promujących podnoszenie świadomości społecznej w zakresie przyczyn i skutków przemocy w rodzinie;
  3. powoływania i odwoływania Krajowego Koordynatora Realizacji Krajowego Programu Przeciwdziałania Przemocy w Rodzinie w randze sekretarza lub podsekretarza stanu w urzędzie obsługującym ministra właściwego do spraw zabezpieczenia społecznego;
  4. monitorowania realizacji Krajowego Programu Przeciwdziałania Przemocy w Rodzinie przy pomocy koordynatora, o którym mowa w pkt 3;
  5. opracowania oraz wydawania co najmniej raz na dwa lata wytycznych do prowadzenia szkoleń w zakresie przeciwdziałania przemocy w rodzinie;
  6. opracowywania i finansowania programów osłonowych z zakresu przeciwdziałania przemocy w rodzinie;
  7. finansowego wspierania programów z zakresu przeciwdziałania przemocy w rodzinie realizowanych przez:
    1. jednostki samorządu terytorialnego,
    2. organizacje pozarządowe działające na rzecz przeciwdziałania przemocy w rodzinie,
    3. jednostki organizacyjne działające na podstawie przepisów o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej, stosunku Państwa do innych kościołów i związków wyznaniowych oraz o gwarancji wolności sumienia i wyznania, jeżeli ich cele statutowe obejmują prowadzenie działalności w zakresie przeciwdziałania przemocy w rodzinie.

Przepisy wyżej wymienionej ustawy wskazują także inne podmioty mające realizować zadania związane z przeciwdziałaniem przemocy w rodzinie. Podmiotami tymi są m.in.: gminne jednostki samorządu terytorialnego, powiatowe jednostki samorządu terytorialnego, regionalne jednostki samorządu terytorialnego, wojewodowie, Prokurator Generalny. Celem działalności tych podmiotów jest przeciwdziałanie przemocy oraz zmniejszenie skali tego zjawiska. Każdy podmiotów systemu przeciwdziałania przemocy w rodzinie realizuje zadania mające zapewnić osiągnięcie tego celu.

W realizacji zadań określonych w ustawie organy administracji rządowej i samorządowej współdziałają z organizacjami pozarządowymi oraz kościołami i związkami wyznaniowymi w zakresie udzielania pomocy osobom dotkniętym przemocą, oddziaływania na osoby stosujące przemoc oraz podnoszenia świadomości społecznej na temat przyczyn i skutków przemocy w rodzinie.

Należy podkreślić, iż przepisy ustawy są na tyle uniwersalne, aby odpowiadały wszystkim kategoriom ofiar: kobietom, mężczyznom, dzieciom, osobom starszym i niepełnosprawnym. Nie zawierają więc szczególnych regulacji dedykowanych tylko i wyłącznie kobietom doświadczającym przemocy.

Operacjonalizacją przepisów ustawy jest Krajowy Program Przeciwdziałania Przemocy w Rodzinie na lata 2014-2020, uchwalony przez Radę Ministrów 29 kwietnia 2014 r. określa on szczegółowe działania w zakresie:

  1. zapewnienia ochrony i udzielania pomocy osobom dotkniętym przemocą w rodzinie;
  2. oddziaływań korekcyjno-edukacyjnych wobec osób stosujących przemoc w rodzinie;
  3. podnoszenia świadomości społecznej na temat przyczyn i skutków przemocy w rodzinie oraz promowania metod wychowawczych bez użycia przemocy;
  4. upowszechniania informacji o możliwościach i formach udzielania pomocy zarówno osobom dotkniętym przemocą, jak i stosującym przemoc w rodzinie.

Zadaniem Programu jest wprowadzenie w życie szerokiego spektrum działań mających na celu zarówno zwrócenie uwagi opinii publicznej na zjawisko przemocy w rodzinie jak i przeciwdziałanie temu zjawisku.

Art. 5 ustawy z dnia 10 czerwca 2010 r. o zmianie ustawy o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 125, poz. 842) wprowadził zmiany do art. 157 § 4 i 5 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny:

  1. nowe brzmienie § 4:

„§ 4. Ściganie przestępstwa określonego w § 2 lub 3, jeżeli naruszenie czynności narządu ciała lub rozstrój zdrowia nie trwał dłużej niż 7 dni, odbywa się z oskarżenia prywatnego, chyba że pokrzywdzonym jest osoba najbliższa zamieszkująca wspólnie ze sprawcą.”;

  1. nowe brzmienie § 5:

„§ 5. Jeżeli pokrzywdzonym jest osoba najbliższa, ściganie przestępstwa określonego w § 3 następuje na jej wniosek”.

Ponadto art. 244 Kodeksu karnego otrzymał brzmienie:

„Art. 244. Kto nie stosuje się do orzeczonego przez sąd zakazu zajmowania stanowiska, wykonywania zawodu, prowadzenie działalności, prowadzenie pojazdów, wstępu do ośrodków gier i uczestnictwa w grach hazardowych, obowiązku powstrzymania się od przebywania w określonym środowisku lub miejscach, nakazu opuszczenia lokalu zajmowanego wspólnie z pokrzywdzonym, zakazu kontaktowania się z określonymi osobami, zakazu zbliżania się do pokrzywdzonego lub zakazu opuszczania określonego miejsca pobytu bez zgody sądu albo nie wykonuje zarządzenia sądu o ogłoszeniu orzeczenia w sposób w nim przewidziany, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3.”.

Zgodnie z art. 72 § 1 pkt 6a Kodeksu karnego sądy zostały zobowiązane do kierowania sprawców przemocy do uczestnictwa w oddziaływaniach korekcyjno-edukacyjnych.

Art. 6 ustawy z dnia 10 czerwca 2010 r. o zmianie ustawy o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie oraz niektórych innych ustaw wprowadził zmiany do ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz.U. z 2017 r. poz. 1904).

W art. 244 po § 1 dodano § 1a i 1b w brzmieniu:

„§ 1a. Policja ma prawo zatrzymać osobę podejrzaną, jeżeli istnieje uzasadnione przypuszczenie, że popełniła ona przestępstwo z użyciem przemocy na szkodę osoby wspólnie zamieszkującej, a zachodzi obawa, że ponownie popełni przestępstwo z użyciem przemocy wobec tej osoby, zwłaszcza, gdy popełnieniem takiego przestępstwa grozi.

§ 1b. Policja zatrzymuje osobę podejrzaną, jeśli przestępstwo, o którym mowa w § 1a, zostało popełnione przy użyciu broni palnej, noża lub innego niebezpiecznego przedmiotu, a zachodzi obawa, że ponownie popełni ona przestępstwo z użyciem przemocy wobec osoby wspólnie zamieszkującej, zwłaszcza gdy popełnieniem takiego przestępstwa grozi.”.

Ponadto do Kodeksu postępowania karnego dodano art. 275a w brzmieniu:

Art. 275a. § 1. Tytułem środka zapobiegawczego można nakazać oskarżonemu o przestępstwo popełnione z użyciem przemocy na szkodę osoby wspólnie zamieszkującej opuszczenie lokalu mieszkalnego zajmowanego wspólnie z pokrzywdzonym, jeżeli zachodzi uzasadniona obawa, że oskarżony ponownie popełni przestępstwo z użyciem przemocy wobec tej osoby, zwłaszcza gdy popełnieniem takiego przestępstwa groził.

§ 2. W postępowaniu przygotowawczym środek przewidziany w § 1 stosuje się na wniosek Policji albo z urzędu.

§ 3. Jeżeli wobec oskarżonego, zatrzymanego na podstawie art. 244 § 1a lub 1b, zachodzą podstawy do zastosowania środka zapobiegawczego przewidzianego w § 1, Policja niezwłocznie, nie później niż przed upływem 24 godzin od chwili zatrzymania, występuje z wnioskiem do prokuratora o zastosowanie tego środka zapobiegawczego; wniosek powinien być rozpatrzony przed upływem 48 godzin od chwili zatrzymania oskarżonego.

§ 4. Środek przewidziany w § 1 stosuje się na okres nie dłuższy niż 3 miesiące. Jeżeli nie ustawy przesłanki jego stosowania sąd pierwszej instancji właściwy do rozpoznania sprawy, na wniosek prokuratora, może przedłużyć jego stosowanie na dalsze okresy, nie dłuższe niż 3 miesiące.

§ 5. Wydając postanowienie o nakazie opuszczenia przez oskarżonego lokalu mieszkalnego można, na wniosek oskarżonego, wskazać mu miejsce pobytu w placówkach zapewniających miejsca noclegowe. Placówkami wskazanymi do umieszczenia oskarżonego nie mogą być placówki pobytu ofiar przemocy w rodzinie.”

Jak z powyższego wynika, w aktualnym stanie prawnym istnieją instrumenty, o wprowadzenie, których wnioskuje Pani Poseł.

Uznając jednakże, iż przepisy w obszarze przeciwdziałania przemocy wymagają zmian, zapewniających poprawę skuteczności działań w tym obszarze, Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej podjęło inicjatywę legislacyjną, celem której jest wprowadzenie korekt i uzupełnień do regulacji prawnych dotyczących organizacji i funkcjonowania systemu przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie. Projektowane zmiany mają na celu zwiększenie bezpieczeństwa osób doznających przemocy oraz zwrócenie uwagi na potrzebę ochrony autonomii rodziny.

Obecnie projekt ustawy o zmianie ustawy o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie oraz ustawy o Policji jest na końcowym etapie wewnętrznych prac resortowych i w styczniu 2018 r. zostanie skierowany do uzgodnień międzyresortowych oraz konsultacji z partnerami społecznymi. Następnie po akceptacji wskazanego powyżej projektu ustawy przez Radę Ministrów zostanie on przekazany do dalszych prac legislacyjnych w Sejmie i Senacie RP.

Mam nadzieję, że projektowane regulacje spotkają się z akceptacją Państwa Posłów, bowiem są oczekiwane przez polskie społeczeństwo.

Z poważaniem, 

sekretarz stanu w Kancelarii Prezesa Rady Ministrów Adam Lipiński